وقتی صحبت از مالیات میشود، یکی از مهمترین دغدغههای صاحبان کسبوکار این است که مالیات آنها بر چه اساسی محاسبه میشود؟ آیا مبلغ مالیات همان عددی است که مؤدی در اظهارنامه مالیاتی اعلام کرده یا سازمان امور مالیاتی میتواند با استفاده از اطلاعات و مدارک موجود، درآمد مشمول مالیات را خودش تعیین کند؟
«مالیات علیالرأس» یکی از اصطلاحات قدیمی و شناختهشده در نظام مالیاتی ایران است که هنوز هم بسیاری از مؤدیان هنگام مواجهه با پرونده مالیاتی خود از آن استفاده میکنند. با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: روش تشخیص علیالرأس به شکل سابق، با اصلاح قانون مالیاتهای مستقیم در سال ۱۳۹۴ و اجرای مقررات جدید از سال ۱۳۹۵، حذف شد.
در حال حاضر،مبنای اصلی تشخیص درآمد مشمول مالیات اشخاص حقیقی مشمول اظهارنامه،اظهارنامهای است که مؤدی مطابق مقررات تنظیم و ارائه کرده و مورد پذیرش قرار گرفته باشد.در صورت عدم ارائه اظهارنامه در مهلت قانونی، سازمان امور مالیاتی میتواند بر اساس اطلاعات اقتصادی موجود، اظهارنامه برآوردی تهیه و مالیات مربوط را مطالبه کند.
در این مقاله بررسی میکنیم مالیات علیالرأس چیست، چرا در گذشته استفاده میشد، چه تفاوتی با مالیات مبتنی بر اظهارنامه دارد و امروز در صورت عدم ارائه اظهارنامه یا وجود مغایرت در اطلاعات مالی چه اتفاقی میافتد.همچنین توضیح میدهیم چرا استفاده از خدمات تخصصی خدمات مالیاتی میتواند احتمال بروز اختلافات مالیاتی را کاهش دهد.
مالیات علیالرأس به روشی از تشخیص درآمد مشمول مالیات گفته میشد که در آن،درآمد مؤدی صرفاً بر اساس اطلاعات و ارقام اعلامشده در اظهارنامه و دفاتر وی تعیین نمیشد؛بلکه در شرایط مشخصی،مأموران مالیاتی با استفاده از قرائن، شواهد، اطلاعات موجود و ضرایب مربوط به فعالیت، درآمد مشمول مالیات مؤدی را برآورد و مالیات را تعیین میکردند.
به زبان ساده، در روش علیالرأس، اگر دفاتر و اسناد مالی مؤدی قابل رسیدگی نبود یا برخی الزامات قانونی رعایت نمیشد، سازمان امور مالیاتی میتوانست برای تعیین درآمد مشمول مالیات از اطلاعات و قرائن موجود استفاده کند.
در نسخههای پیشین ماده ۹۷ قانون مالیاتهای مستقیم، مواردی مانند عدم ارائه دفاتر و مدارک، عدم ارائه ترازنامه و حساب سود و زیان در موعد مقرر و غیرقابل رسیدگی بودن دفاتر و اسناد از جمله شرایطی بودند که میتوانستند موجب تشخیص درآمد به روش علیالرأس شوند.
اما این نکته بسیار مهم است که مالیات علیالرأس به معنای امروزی یک روش جاری و مستقل برای تشخیص مالیات نیست؛زیرا با اصلاح ماده ۹۷ قانون مالیاتهای مستقیم، سازوکار قبلی تغییر کرد.
یکی از پرتکرارترین سؤالات مؤدیان این است که:
آیا سازمان امور مالیاتی هنوز میتواند مالیات را علیالرأس تعیین کند؟
پاسخ کوتاه این است که روش علیالرأس به شکل سابق حذف شده است.
طبق اصلاح ماده ۹۷ قانون مالیاتهای مستقیم،درآمد مشمول مالیات اشخاص حقیقی که مکلف به ارائه اظهارنامه هستند،در اصل بر مبنای اظهارنامهای خواهد بود که مطابق مقررات تنظیم و ارائه شده و مورد پذیرش قرار گرفته باشد. سازمان امور مالیاتی نیز میتواند اظهارنامهها را بر اساس معیارهای مشخص یا به صورت نمونه بررسی کند.
از سوی دیگر، اگر مؤدی اظهارنامه مالیاتی خود را در مهلت قانونی ارائه نکند، سازمان امور مالیاتی میتواند با استفاده از اطلاعات اقتصادی موجود نسبت به تهیه اظهارنامه برآوردی و مطالبه مالیات اقدام کند.
بنابراین،بهتر است میان «مالیات علیالرأس» به عنوان روش قدیمی و «اظهارنامه برآوردی» در نظام مالیاتی فعلی تفاوت قائل شویم.
در روش مبتنی بر اظهارنامه، مؤدی اطلاعات مالی و درآمدی خود را مطابق مقررات در اظهارنامه مالیاتی ثبت و به سازمان امور مالیاتی ارائه میکند.
به طور کلی، اظهارنامه میتواند شامل اطلاعاتی مانند:
باشد.
بر اساس ماده ۹۷ قانون مالیاتهای مستقیم،چنانچه اظهارنامه مطابق مقررات تنظیم و ارائه شده و مورد پذیرش قرار گیرد،درآمد مشمول مالیات بر مبنای همان اظهارنامه خواهد بود.سازمان امور مالیاتی نیز میتواند برخی اظهارنامهها را بدون رسیدگی قبول کرده یا تعدادی را بر اساس معیارها و شاخصهای تعیینشده برای رسیدگی انتخاب کند.
به همین دلیل، تنظیم دقیق اظهارنامه مالیاتی یکی از مهمترین اقدامات برای کاهش ریسک مالیاتی کسبوکارهاست.
برای درک بهتر تفاوت این دو روش،باید توجه داشت که مالیات علیالرأس مربوط به سازوکار قدیمی تشخیص مالیات است،در حالی که نظام فعلی بیشتر بر اظهارنامه، اطلاعات اقتصادی و دادههای مالی مؤدی استوار است.
در روش قدیمی علیالرأس، در شرایط خاص، درآمد مؤدی با استفاده از قرائن و ضرایب و اطلاعات موجود برآورد میشد.
اما در روش مبتنی بر اظهارنامه،اطلاعاتی که مؤدی در اظهارنامه ارائه میکند،در صورت رعایت مقررات و پذیرش آن، مبنای تشخیص درآمد مشمول مالیات قرار میگیرد.
در روش اظهارنامهای، اسناد و مدارک مالی اهمیت بسیار زیادی دارند. مؤدی باید اطلاعات اظهارنامه را بر اساس واقعیت فعالیت اقتصادی و مدارک قابل اتکا ثبت کند.
در روش قدیمی علیالرأس، زمانی که اسناد و دفاتر قابل رسیدگی نبودند یا الزامات قانونی مربوط رعایت نمیشد، سازمان میتوانست از روشهای برآوردی و قرائن برای تعیین درآمد استفاده کند.
در روش مبتنی بر اظهارنامه، مؤدی نقش مستقیمتری در اعلام درآمدها و هزینههای خود دارد.
اما زمانی که اطلاعات مالی مؤدی ناقص باشد یا اظهارنامه ارائه نشود، نقش اطلاعات موجود نزد سازمان امور مالیاتی در تعیین درآمد افزایش پیدا میکند.
در هر دو حالت ممکن است میان مؤدی و سازمان امور مالیاتی درباره مبلغ مالیات اختلاف ایجاد شود؛اما در نظام فعلی، صحت، کامل بودن و قابلیت استناد اطلاعات اظهارشده اهمیت بسیار زیادی دارد.
به همین دلیل، کمک گرفتن از متخصصان خدمات مالیاتی در زمان تهیه اظهارنامه، رسیدگی به پرونده و پاسخگویی به درخواستهای مالیاتی میتواند از بسیاری از اختلافات قابل پیشگیری جلوگیری کند.
در نظام مالیاتی قدیمی، یکی از مشکلات مهم این بود که در برخی پروندهها امکان رسیدگی دقیق به اطلاعات مالی مؤدی وجود نداشت.
برای مثال، ممکن بود مؤدی:
در چنین شرایطی، قانون قدیم ماده ۹۷ سازوکار تشخیص علیالرأس را پیشبینی کرده بود.
هدف اصلی این سازوکار، جلوگیری از این وضعیت بود که نبود یا نقص اطلاعات باعث شود درآمد واقعی یک فعالیت اقتصادی قابل تشخیص نباشد.
با تغییر نظام مالیاتی و توسعه سامانهها و بانکهای اطلاعاتی، رویکرد قانون نیز تغییر کرد و ماده ۹۷ جدید، مبنای تشخیص را به سمت اظهارنامه و اطلاعات اقتصادی موجود سوق داد.
اظهارنامه برآوردی مفهومی است که در نظام فعلی مالیاتی اهمیت بیشتری نسبت به اصطلاح علیالرأس دارد.
بر اساس ماده ۹۷ قانون مالیاتهای مستقیم، اگر مؤدی اظهارنامه مالیاتی خود را در مهلت قانونی و مطابق مقررات ارائه نکند، سازمان امور مالیاتی میتواند بر اساس فعالیت و اطلاعات اقتصادی بهدستآمده، اظهارنامه مالیاتی برآوردی تهیه و مالیات مربوط را مطالبه کند.
بنابراین اگر مؤدی تصور کند که «اظهارنامه نمیدهم و سازمان هم اطلاعاتی از فعالیت من ندارد» ممکن است با ریسک مالیاتی جدی مواجه شود.
امروزه اطلاعات مالی و اقتصادی میتواند از منابع مختلف در اختیار نظام مالیاتی قرار گیرد و به همین دلیل، عدم ارائه اظهارنامه لزوماً به معنای عدم شناسایی فعالیت اقتصادی نیست.
عدم ارائه اظهارنامه در موعد مقرر میتواند علاوه بر ایجاد ریسک تشخیص مالیات بر اساس اطلاعات موجود،باعث تعلق جرائم و پیامدهای قانونی مربوط به عدم انجام تکالیف مالیاتی نیز شود.
ماده ۹۷ تصریح میکند که تهیه اظهارنامه برآوردی در صورت عدم ارائه اظهارنامه،مانع از تعلق جرائم و اعمال مجازاتهای مربوط به عدم تسلیم اظهارنامه در موعد قانونی نیست.
به همین دلیل، بهتر است صاحبان کسبوکار موضوع اظهارنامه مالیاتی را صرفاً یک کار اداری ساده در نظر نگیرند.
اظهارنامه در واقع یکی از مهمترین ابزارهای دفاع مالیاتی مؤدی است.
فرض کنید یک کسبوکار در طول سال مالی فعالیت داشته و درآمد و هزینههای مشخصی دارد.
در روش مبتنی بر اظهارنامه، صاحب کسبوکار اطلاعات درآمد و هزینههای خود را بر اساس اسناد و مدارک ثبت کرده و اظهارنامه را در موعد مقرر ارائه میکند. اگر اظهارنامه مطابق مقررات باشد و مورد پذیرش قرار گیرد، درآمد مشمول مالیات بر اساس آن تعیین میشود.
اما اگر مؤدی اظهارنامه را ارائه نکند، سازمان امور مالیاتی میتواند با استفاده از اطلاعات اقتصادی موجود، نسبت به تهیه اظهارنامه برآوردی و مطالبه مالیات اقدام کند.
در گذشته، در شرایطی که دفاتر و اسناد مؤدی قابل رسیدگی نبود، سازوکار علیالرأس نیز میتوانست برای تعیین درآمد مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین تفاوت اصلی این است که در نظام فعلی، اظهارنامه و اطلاعات اقتصادی نقش محوری دارند و اصطلاح علیالرأس بیشتر برای اشاره به روش قدیمی تشخیص مالیات استفاده میشود.
برای اینکه یک کسبوکار درگیر اختلافات مالیاتی و جرائم غیرضروری نشود، بهتر است چند اصل ساده اما مهم رعایت شود:
یکی از مهمترین اقدامات، ارائه اظهارنامه در مهلت قانونی است. تأخیر یا عدم ارائه اظهارنامه میتواند پیامدهای مالیاتی داشته باشد.
فاکتورها، قراردادها، رسیدها، اسناد بانکی، هزینهها و سایر مدارک مرتبط با فعالیت اقتصادی باید به شکل منظم نگهداری شوند.
ثبت اشتباه درآمد، هزینه یا سایر اطلاعات مالی میتواند در آینده موجب ایجاد مغایرت و اختلاف با سازمان امور مالیاتی شود.
مالیات فقط پرداخت یک مبلغ در پایان سال نیست.ثبت اطلاعات، ارسال اظهارنامه، نگهداری اسناد و پاسخگویی به درخواستهای سازمان امور مالیاتی نیز بخشی از فرآیند مالیاتی یک کسبوکار است.
اگر پرونده مالیاتی شما پیچیده است یا با برگ تشخیص، مطالبه مالیات یا اختلاف با سازمان امور مالیاتی مواجه شدهاید، استفاده از خدمات مالیاتی تخصصی میتواند به بررسی دقیقتر پرونده و انتخاب مسیر مناسب کمک کند.
مدیریت صحیح امور مالیاتی نیازمند شناخت قوانین، بخشنامهها، تکالیف مؤدی و نحوه تعامل با سازمان امور مالیاتی است.
یک مجموعه متخصص در زمینه خدمات مالیاتی میتواند در حوزههایی مانند:
به کسبوکارها کمک کند.
در واقع، هدف از دریافت خدمات مالیاتی فقط کاهش مبلغ مالیات نیست؛ بلکه مهمتر از آن، پرداخت مالیات صحیح و قانونی، جلوگیری از جرائم و کاهش احتمال اختلاف با سازمان امور مالیاتی است.
نمیتوان به صورت کلی گفت که مالیات علیالرأس همیشه بیشتر از مالیات مبتنی بر اظهارنامه بوده است؛زیرا مبلغ مالیات به عوامل مختلفی از جمله درآمد مشمول مالیات، نوع فعالیت، هزینههای قابل قبول و مقررات مربوط بستگی داشته است.
با این حال،یکی از نگرانیهای مؤدیان در روشهای برآوردی این بود که اگر اطلاعات واقعی درآمد و هزینهها در اختیار رسیدگیکننده نباشد، ممکن است درآمد مشمول مالیات بر اساس اطلاعات و قرائن موجود تعیین شود.
در نظام فعلی نیز این موضوع نشان میدهد که ارائه اطلاعات دقیق و مستند اهمیت بسیار زیادی دارد.
اگر بخواهیم خیلی ساده نتیجه بگیریم،مالیات علیالرأس یک روش قدیمی تشخیص مالیات در نظام مالیاتی ایران بود که در شرایط خاص و در صورت وجود ایراد در دفاتر، اسناد یا انجام برخی تکالیف، امکان تعیین درآمد با استفاده از قرائن و ضرایب را فراهم میکرد.
اما با اصلاح ماده ۹۷ قانون مالیاتهای مستقیم،این روش به شکل سابق حذف شد و نظام تشخیص مالیات به سمت استفاده از اظهارنامه و اطلاعات اقتصادی و مالی موجود حرکت کرد.
امروزه اگر مؤدی اظهارنامه خود را مطابق مقررات و در موعد مقرر ارائه کند،اظهارنامه میتواند مبنای تعیین درآمد مشمول مالیات قرار گیرد. در مقابل، عدم ارائه اظهارنامه میتواند زمینه تهیه اظهارنامه برآوردی بر اساس اطلاعات اقتصادی موجود و مطالبه مالیات را فراهم کند.
پس اگر صاحب کسبوکار هستید، بهترین راه این نیست که منتظر بمانید سازمان امور مالیاتی درآمد شما را تخمین بزند؛بلکه باید اطلاعات مالی خود را دقیق ثبت کنید، اظهارنامه را اصولی تنظیم کنید، اسناد و مدارک را نگهداری کنید و در صورت پیچیدگی پرونده از مشاوران متخصص خدمات مالیاتی کمک بگیرید.
آیا مالیات علیالرأس هنوز اجرا میشود؟
خیر. روش علیالرأس به شکل سابق با اصلاح ماده ۹۷ قانون مالیاتهای مستقیم کنار گذاشته شده است و نظام فعلی بیشتر بر اظهارنامه و اطلاعات اقتصادی مؤدیان استوار است.
تفاوت مالیات علیالرأس و اظهارنامه چیست؟
در روش قدیمی علیالرأس، در شرایط مشخص،درآمد با استفاده از قرائن، شواهد و ضرایب برآورد میشد؛اما در روش مبتنی بر اظهارنامه، اظهارنامهای که مطابق مقررات ارائه و پذیرفته شده باشد، مبنای تعیین درآمد مشمول مالیات قرار میگیرد.
اظهارنامه برآوردی با مالیات علیالرأس یکی است؟
خیر.این دو اصطلاح را نباید یکی دانست.علیالرأس مربوط به سازوکار قدیمی تشخیص مالیات است، در حالی که اظهارنامه برآوردی در چارچوب ماده ۹۷ فعلی،در شرایطی مانند عدم ارائه اظهارنامه توسط مؤدی مطرح میشود.
اگر اظهارنامه مالیاتی ارائه نکنیم چه میشود؟
سازمان امور مالیاتی میتواند بر اساس اطلاعات اقتصادی موجود نسبت به تهیه اظهارنامه برآوردی و مطالبه مالیات اقدام کند و عدم تسلیم اظهارنامه نیز میتواند مشمول جرائم و پیامدهای قانونی مربوط باشد.
چطور احتمال اختلاف مالیاتی را کاهش دهیم؟
ارائه بهموقع و صحیح اظهارنامه،ثبت دقیق اطلاعات مالی،نگهداری منظم اسناد و مدارک و استفاده از مشاوره و خدمات مالیاتی تخصصی میتواند ریسک اختلافات مالیاتی را کاهش دهد.
09127806746
